રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણ દિવસ

 રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણ દિવસ

 12 સપ્ટેમ્બર, 1730ના દિવસે પર્યાવરણની રક્ષા માટે રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણ દિવસ તરીકે ખેજડલી આંદોલન શરૂ થયું. અને 12 સપ્ટેમ્બર, 1978થી ખેજડલી દિવસની ઉજવણી શરૂ થઈ.

 ખેજડલીનું બલિદાન : પ્રકૃતિ પ્રત્યેની અદભૂત શ્રદ્ધા

ઈસવી સંવત 1730. રાજસ્થાનનું ખેજડલી ગામ. રણપ્રદેશ વચ્ચે આવેલું આ નાનું ગામ માત્ર માનવોનું ઘર નહોતું, પરંતુ ઝાડ, પ્રાણી અને માનવ વચ્ચેનો એક અનોખો તાંતણો હતું. આ ગામમાં વસતા બિશ્નોઈ સમાજ પ્રકૃતિને પોતાનો જીવ માનતો હતો.

તે જ સમયમાં જોધપુરના રાજા અભયસિંહ નવા મહેલનું બાંધકામ કરાવી રહ્યા હતા. ઈમારતને મજબૂત બનાવવા માટે તેમને મોટા પ્રમાણમાં લાકડાંની જરૂર હતી. રાજાએ પોતાના દીવાનને આદેશ આપ્યો કે નજીકના ખેજડલી ગામમાંથી ખીજડાનાં વૃક્ષો કાપીને લાવાય.

બિશ્નોઈ સમાજની માન્યતા

બિશ્નોઈઓના ગુરુ **જાંભેશ્વરજી (જાંભોજી)**એ આપેલા 29 સિદ્ધાંતોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત હતો – “વૃક્ષો અને પ્રાણીનું રક્ષણ કરો.”
ખીજડો (Prosopis Cineraria) બિશ્નોઈઓ માટે પવિત્ર વૃક્ષ હતું. એ પશુઓ માટે ચારો પૂરું પાડતું, જમીનને ઉર્વર રાખતું, રણમાં છાંયો આપતું અને જીવનને સંજીવની આપતું. તેથી કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં ખીજડાનું વૃક્ષ કાપવું બિશ્નોઈઓ માટે પાપ સમાન હતું.

અમૃતા દેવીનું બલિદાન

દીવાનનાં સૈનિકો જ્યારે ખીજડાં કાપવા માટે ગામમાં આવ્યા ત્યારે ગામલોકોએ વિરોધ કર્યો. એ સમયે ગામની વીરાંગના અમૃતા દેવી બિશ્નોઈ આગળ આવી. તેમણે એક ખીજડાનું ઝાડ ઝપટીને ઘોષણા કરી –

“સાંસરીયા સુકા રહેવાં ગમે, પણ લીલા ઝાડ સુકા ન થાય.”
અર્થાત્ – “માથું કપાવવું ચાલશે, પણ વૃક્ષ કાપવું નહીં.”

સૈનિકોએ એ ચેતવણી અવગણી અને અમૃતા દેવીને કુહાડીના ઘા મારી દીધા. તેઓ શહીદ થયા. તેમની ત્રણ પુત્રીઓ – આસુ, રાતણી અને ભાગુ –એ પણ પોતાની માતાની જેમ ઝાડને ભેટી આપી અને પોતાનું બલિદાન આપ્યું.

363 શહીદોની ગાથા

અમૃતા દેવીના આ બલિદાનથી આખું ગામ જાગ્યું. એક પછી એક 363 બિશ્નોઈ પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકો ઝાડોને ભેટી પડ્યા અને પોતાની જાન આપી દીધી. દરેકે એક જ સંદેશ આપ્યો – “ઝાડ છે તો જીવન છે.”

રાજાનો પસ્તાવો અને ફરમાન

જ્યારે આ ઘટના અંગે રાજા અભયસિંહને ખબર પડી ત્યારે તેઓ ખૂબ પસ્તાયા. તેમણે તરત જ આદેશ આપ્યો કે બિશ્નોઈ ગામોમાં કોઈપણ વૃક્ષ કાપવામાં ન આવે અને ન તો પ્રાણીઓનો શિકાર કરવામાં આવે. આ રીતે ખેજડલીનું બલિદાન ભારતના ઈતિહાસમાં પ્રથમ પર્યાવરણ સંરક્ષણ આંદોલન તરીકે અમર થઈ ગયું.

ખેજડલીની વારસાગાથા

આ ઘટના માત્ર એક ગામની વાત નહોતી, પરંતુ આખી માનવજાતને પાઠ આપતી ઘટના હતી. આજે પણ બિશ્નોઈ સમાજ પ્રકૃતિના રક્ષણ માટે ઓળખાય છે. 1987માં ભારત સરકાર દ્વારા **“અમૃતા દેવી બિશ્નોઈ વન્યજીવ સુરક્ષા પુરસ્કાર”**ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જે લોકો અથવા સંગઠનોને પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટેના અદભૂત કાર્ય બદલ આપવામાં આવે છે.

ઉપસંહાર

ખેજડલી ગામના બલિદાનથી સાબિત થયું કે જીવનનું સાચું ધર્મ પ્રકૃતિનું રક્ષણ કરવું છે. ઝાડ માત્ર લાકડાં નથી, પરંતુ શ્વાસ છે, જીવન છે. અમૃતા દેવી અને 363 બિશ્નોઈઓના બલિદાનથી આપણને આજે પણ એ જ સંદેશ મળે છે –

“વૃક્ષ છે તો જીવન છે, વૃક્ષ વિના કશુ શક્ય નથી.”

 

વિશેષતા	વર્ણન
પેટાક/પાન	બાઇપின்னેટ પાન – એક શાખામાં 2-3 પિન્ના હોય છે, દરેક પિન્ના પર બહુ‐સારા નાના પાનાં હોય છે.
શાખાઓ / કડપણ	શાખાઓમાં કડપણ (thorn) હોય છે, ખાસ કરીને બતરલાં ભાગે.
ફૂલ / ફૂલી સમય	ફૂલો પીળા‐ક્રીમ રંગનાં, નાના હોય છે, છાંયો આપતા હોય છે.
છાંયો / જड़	વૃક્ષની છાંયો મધ્યમ થી ભાગી જાય છે; જડ (taproot) ઊંડો હોય છે, તે જમીનની ઊંડાઈમાં જતું હોય છે, त्यामुळे દ્રુંષ્ટિ કે ભૂમિતિમાં સારી આવવાથી ખેતીમાં ઉપયોગી.